PR - dwie literki, które zmieniły świat

Ogólnopolska Konferencja Naukowa

15 maja 2003, Gdynia 

Panel: 
Niebywała siła języka - czy czarne może być białe, a białe czarne ...?
Precyzyjna komunikacja sposobem obrony przed nieporozumieniem czy manipulacją.

prowadził: dr Bogusław J. Feder

 
PLAN WYSTĄPIENIA

• Słowo jako potencjalna metafora

• Językowe zabiegi manipulacyjne - przykłady, wyjaśnienia,

• Dezinformacja bronią strategiczną manipulatorów - analiza specyficznej konstrukcji tzw. "języka sowieckiego"

"Na początku było słowo..."
Język stanowi główne narzędzie porozumiewania się. Porozumiewamy się po to, aby:
- Przekazywać sobie informacje o świecie i swoje poglądy na ten temat
- Wywoływać w naszych rozmówcach przeżycia estetyczne
- Wpływać na postawy i zachowania naszych rozmówców

Dlaczego słowo?
Słowo można traktować jako metaforę i kreatora rzeczywistości.

To, co posiada swoją nazwę, wydaje się bardziej rzeczywiste niż to, co jej nie posiada i pozostaje nie nazwane.

Rzeczywiste jest to, o czym się mówi lub pisze.
Co dla kogo jest rzeczywiste?
Dowolny wytwór wyobraźni czy fantazji zyskuje na rzeczywistości wraz z liczbą osób, które go podzielają. 

Jeśli zamieszka on w wyobraźni kilku tysięcy osób, staje się tzw. faktem społecznym, jeśli zaś zamieszka on w wyobraźni dominującej większości, staje się "jedyną prawdziwą" i wiążącą dla całej społeczności rzeczywistością.

Dezinformacja i cenzura bronią strategiczną manipulatorów
"Złote lata" cenzury w historii naszego kraju:
- Polska średniowieczna - kontrola słowa pisanego pod względem poprawności obyczajowej, religijnej i politycznej, 
- Polska pod zaborami- cenzura i kontrola wydawnictw,
- II Rzeczpospolita - lata 30. (po przewrocie majowym) cenzura prasy socjalistycznej i endeckiej przez Wydział Prasowy MSW,
- Polska czasów peerelu - cenzura aparatu partyjnego oraz UB, powołanie GUKPPiW 

Orwellowska praktyka 

Interwencja cenzury w peerelu polegała albo na prostej blokadzie niepożądanych informacji (przykład: zakaz wspominania o LSD na "prośbę" Ministerstwa Zdrowia), albo wzmacnianiu przekazu pożądanego (przykład: zdejmowanie ze sceny spektakli konkurujących z programem zalecanym przez Ministerstwo Kultury).
Wielki Brat patrzy...
W 1953 roku zdołano skontrolować dwanaście z ośmiuset milionów wysłanych listów. Do adresatów nie trafiło ponad 50 tysięcy. Ich fragmenty drukowano w biuletynie przeznaczonym dla kierownictwa resortu i PZPR.W stanie wojennym przejrzano ponad 82 miliony listów, trzy miliony paczek i dziesięć milionów teleksów oraz telegramów. 930 tysięcy przesyłek krajowych i zagranicznych zostało zatrzymanych, a ponad dziewięć tysięcy "skierowano do wykorzystania procesowego".

Akuszerowie peerelowskiej cenzury - przykłady zapisów cenzorskich z lat 70.
- "Nie należy podawać informacji o wielkości spożycia kawy w skali rocznej w kraju, celem uniemożliwienia ujawnienia wielkości reeksportu kawy"
- "Nie należy dopuszczać do publikacji żadnych materiałów dotyczących ruchu hippies w Polsce, utrzymanych w tonie aprobującym, tolerancyjnym, lekceważącym itp.. Można publikować jedynie materiały jednoznacznie krytyczne"
- "Należy bezwzględnie eliminować (z PAP, pracy, radia i TV) wszelkie dane zbiorcze dotyczące ilości: wypadków drogowych, utonięć, jak również tonować zbyt alarmistyczne formy publikacji na ten temat. Zapis nie dotyczy opisów lub relacji z pojedynczego wypadku oraz materiałów podejmujących akcję profilaktyczną (bez szczegółowych danych cyfrowych"

Jak język pomaga współczesnym manipulatorom
Manipulacja językowa wiąże się z uzyskiwaniem za pomocą języka wpływu na postawy i zachowania ludzi poprzez stosowanie środków, które uważamy za nieuczciwe. Ta nieuczciwość użytych środków polega bądź na wyraźnym kłamstwie, bądź na zatajeniu tego, co odbiorca powinien wiedzieć, m.in. na nieujawnianiu rzeczywistych celów, którym służą użyte środki.

Wybrane elementy, które pomagają w językowych zabiegach manipulacyjnych (1):
A. Budowa języka, a w szczególności:
- Środki językowe takie jak: przenośnie, parafrazy, paralelizmy; korzystanie z walorów estetycznych języka, swobodna uroczysta lub patetyczna forma tekstu, wykorzystywana zwłaszcza w sloganach ("Program partii - programem narodu")
- Struktury służące nasycaniu tekstu emocjami, terminy opisowo-oceniające, takie jak: "prowokacje", "rachuby", "naciski"
- Struktury składniowe, takie jak zdania przyczynowe, skutkowe, okresy warunkowe, struktury przeciwstawne, pytania, za pomocą których nadaje się problem

Wybrane elementy, które pomagają w językowych zabiegach manipulacyjnych (2):
B. Zapisy cenzury
C. Stosowanie techniki posługiwania się jednostronną argumentacją (ukazywanie tylko walorów albo tylko wad jakiegoś zjawiska)
D. Posługiwanie się trafnymi uogólnieniami oraz przysłowiami ("Jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz")
E. Uzupełnianie zdań wyrazami potwierdzającymi oczywistość sądu ("niewątpliwie", "bez wątpienia", "oczywiście") wraz z powoływaniem się do opinii autorytetu lub jakiejś większości (społeczny dowód słuszności)

Specyficzna konstrukcja językowa w czasach "komuny"
Język z epoki komunizmu tym różni się od innych, iż słowa traciły w nim swój immanentny sens i stały się pustą "skorupą", napełnianą treścią w zależności od potrzeb.Słowo miało maskować rzeczywistość, tworzyć złudny i nieistniejący świat. Język sowiecki stał się szyfrem, w którym sens znaków zależał od Najwyższej Instancji. Tajniki szyfru były udostępniane posługującym się nim ludziom, przy czym stopień wtajemniczenia zależał od miejsca zajmowanego na drabinie społecznej.Próby wyrwania się z tego kręgu i mówienia innym, niż oficjalnym językiem uważane były za przestępstwo.

Przykład języka "komuny"

"Opis papieskiej podróży. Z problemów manipulacji językowej"

Na podstawie wykładu Michała Głowińskiego 
z Instytutu Badań Literackich PAN

Język reklamy - współczesne sterowanie
"Reklama manipuluje udawaniem. Udawaniem, że jest prawdziwym, rzetelnym i weryfikowalnym komunikatem, ale też udawaniem, że w istocie wcale nie jest tym, do czego musi się przyznać, że jest - czyli perswazyjnym przekazem reklamowym. Udaje piosenkę, zabawę, prognozę pogody i wykład naukowy (...) Reklama, uciekając się do konwencji innych gatunków wypowiedzi, kryje własną konwencję. Wszystko po to, by nakłonić do nabycia produktu: pierniczka, helikoptera, polisy..."

Jerzy Bralczyk, "Język na sprzedaż"

Kiedy manipulacja językowa przestaje być skuteczna?
Manipulacja może być skuteczna tylko wtedy, kiedy jej techniki nie są znane ludziom, wobec których są stosowane. Idealnym stanem jest taki, kiedy potencjalni manipulowani wiedzieliby o funkcjonowaniu umysłu i jego słabych stronach tyle samo, co manipulatorzy. W bronieniu się przed wykorzystywaniem może okazać się pomocne stosowanie schematów METAMODELU.

Metamodel
Metamodel, to drogowskaz i jednocześnie zestaw określonych narzędzi służących zbieraniu precyzyjnych informacji wolnych od ograniczeń, uogólnień, zniekształceń i manipulacji. Metamodel służy odzyskiwaniu znaczeń i informacji. Istnieje kilka głównych kategorii (schematów werbalnych) metamodelu.

Kategorie metamodelu (1)
1. Metamodel, który ma na celu odzyskanie pominiętych informacji (eliminuje usunięcia)

Kategorie metamodelu (2)
2. Metamodel, który ma na celu przekroczenie granic wyznaczonych przez czasowniki modalne (eliminowanie generalizowania)

Kategorie metamodelu (3)
3. Metamodel, który ma na celu eliminowanie zniekształceń

 

| powrót |