konferencja TEORIA I PRAKTYKA PRZYWÓDZTWA Z WOBEC WYZWAŃ EDUKACYJNYCH
wystąpienie B. J. Federa

zobacz porządek konferencji

Przewodzenie i kształtowanie postaw przywódczych w sytuacjach zawodowych

          "Prawdziwy sukces należy do tych, którzy są na arenie, do tych, których twarze są pokryte kurzem i potem, do tych, którzy zmagają się dzielnie, popełniają błędy i zaczynają od nowa po raz kolejny i którzy wiedzą, że entuzjazm 
i poświęcenie doprowadzą ich do celu. 
Oni zasmakują uczucia satysfakcji i triumfu, nawet, jeżeli czasami przegrają potyczkę.
I dzięki nim nie będzie miejsca dla obojętnych, zimnych dusz, które nigdy nie zaznają uczucia porażki, ale też nigdy nie dowiedzą się jak smakuje zwycięstwo."

Theodore Roosevelt

Czym jest przywództwo i kto je posiada? Czy można rozwinąć cechy przywódcze - czy przychodzimy z nimi na świat?

Przywództwo nie jest zapisane w genach. Bycia przywódcą, podobnie jak bycia lekarzem czy artystą, również można się nauczyć.

Literatura koncentruje się głównie na charakterystyce przywódcy jako dobrego lidera. Te charakterystyki są zwykle zbyt ogólne dla kogoś, kto próbuje stać się lepszym przywódcą. Są to, np. stwierdzenia, że przywódcy to optymiści, lub że są uczciwi; że udzielają praktycznego wsparcia dla specyficznych umiejętności, które muszą być rozwinięte lub udoskonalone.
Najkrótsza definicja przywództwa, jaką można podać to - zdolność zjednywania sobie ludzi ¹.
Inna charakteryzuje przywództwo jako proces kierowania i wpływania na działalność członków grupy, związaną z jej zadaniami ². 
W zasadzie - ilu specjalistów, tyle definicji.

Wszystkie jednak poruszają się w obszarze wyznaczonym przez cztery istotne konkluzje:

1. Przywództwo ma związek z wartościami - to właśnie od przywódców najszybciej uczymy się zachowań etycznych, to oni, a nie moralizatorzy utrwalają ideały.

2. Przywództwo wiąże się z innymi ludźmi - podwładnymi lub zwolennikami,

3. Przywództwo to nierówny podział władzy między przywódcą i członkami grupy.

4. W przywództwie istotna jest umiejętność korzystania z władzy do wywierania na różne sposoby wpływu na zachowania stronników.

Wszyscy, bez wyjątku, podlegamy wpływom i wywieramy je również na innych. Oznacza to, że w pewnych obszarach życia przewodzimy, a w innych podążamy za wybraną osobą. Nikt nie może całkowicie uwolnić się od funkcji przywódcy i roli zwolennika. Od nas samych często zależy, w jakim obszarze naszej aktywności wybierzemy przewodzenie, a w jakim zdamy się na innych ³. 
Często opis efektywnego przywództwa określa, co jest skuteczne w poszczególnych firmach, kulturach czy otoczeniu. Jednakże działanie, styl lub charakterystyka dobrego przywódcy w jednym kontekście, może być nieefektywna, a nawet dyskusyjna w innym. Niektóre analizy przywództwa koncentrujące się na osiąganiu wyników jako mierników jego skuteczności wskazują, że "dobrzy" przywódcy tworzą wizje, mobilizują zaangażowanie, rozpoznają potrzeby, itp. Jednakże sama wiedza o celach nie jest wystarczająca. Kluczem do rozpoznania przywództwa jest posiadanie ich jako umiejętności w sferze intelektualnej i w zachowaniach tak, aby mogły być praktycznie wykorzystane.

Przywództwo można rozpatrywać w ramach trzech perspektyw ⁴:

1. metaprzywództwo: tworzy ruch wokół różnych kierunków (np. Zieloni, "Głasnosć", Solidarność),

2. makroprzywództwo: nadaje kierunek oraz buduje kulturę organizacji, tym samym tworzy jej sukces,

3. mikroprzywództwo: koncentruje się na wyborze określonego stylu przywództwa dla tworzenia odpowiedniej atmosfery w miejscu pracy i utrzymania współpracy.

Typowe przywództwo jest umiejscowione w konkretnym przypadku i jego celem jest zawsze prowadzenie innych do osiągnięcia celu.

Tak więc przywództwo wymaga różnych umiejętności: zarówno osobistych, ale też umiejętności tworzenia relacji myślenia systemowego, uporządkowanego oraz myślenia strategicznego. 
Jako cztery podstawowe kategorie umiejętności przywódczych można zatem wymienić (rys. 1):

1. Umiejętność myślenia systemowego - wykorzystywaną w celu rozpoznania i zrozumienia przestrzeni problemowej, w której przywódca i jego współpracownicy działają. Myślenie systemowe stanowi podstawę efektywnego rozwiązywania problemów.

2. Umiejętność myślenia strategicznego - konieczną przy definiowaniu i osiąganiu szczególnych celów oraz zadań. Myślenie strategiczne uwzględnia zdolność do identyfikowania istotnych pożądanych stanów, oceniania momentu początkowego.

3. Umiejętność relacji z innymi - polega na zdolności rozumienia, motywowania i komunikowania się z innymi ludźmi. Przywódca posiada zdolność do wczuwania się w model świata wypracowany przez inną osobę, ustanawiania harmonii oraz daje możliwość prowadzenia ku sytuacji umożliwiającej rozpoznanie problemów oraz celów.

4. Umiejętności własne - odnoszą się do sposobu, w jaki przywódca zachowuje się w danej sytuacji. Umiejętności własne dają możliwość wypracowania odpowiedniego stanu, postawy, kierunku, co pozwala na wczucie się w te sytuacje.

Rys.1: Podstawowe umiejętności przywódcze

Zdolności te, jak również umiejętności przekazywania ludziom intelektualnej i moralnej siły, potrzebnej do wytrwałej realizacji pewnych zamierzeń nie są właściwe (jak wiemy z praktyki) wszystkim ludziom. Z pewnością trzeba posiadać pewną dozę potencjału niezbędnego dobremu przywódcy ⁵. 
Ale też można ten potencjał rozwinąć - nauka przywództwa następuje wówczas, gdy doświadczenie i praktyka łączą się z teorią. 
Przywództwa można się nauczyć wtedy, gdy bierze się czynny udział w cyklu, który zachodzi w obrębie elementów: eksperyment, próby i błędy, sukces i porażka, a po nich refleksja i nauka. Ciekawostką jest fakt, że jak dotychczas nie udało się badaczom sprecyzować wachlarza cech przywódczych, czy też nieprzywódczych ⁶. Nie dowiedziono również istnienia konkretnych cech dla przywódców skutecznych i nieskutecznych. Ustalono jednak, że z całą pewnością skuteczne przywództwo zależy od stopnia, w jakim cechy przywódcy odpowiadają potrzebom danej sytuacji.
Do interesujących wniosków prowadzi także analiza opinii pracowników na temat najistotniejszych, ich zadaniem, cech, jakie zauważają u swoich przywódców. Najważniejszą, najczęściej wymienianą cechą jest kreatywność/twórczość (10), później dbanie o pracowników (9), wiedza oraz wizja (po 8). Jako najmniej ważne cechy ankietowani podali pomysłowość i chęć zmian/szukanie nowych rozwiązań (obie cechy po 3). 


Kiedy armia Cezara zetknęła się w Galii z plemionami germańskimi, których zajazdy zagrażały prowincji, Cezar spostrzegł, że wielu jego oficerów obawia się walki z przerażającymi Germanami. Dotyczyło to szczególnie młodych żołnierzy z dobrych domów, którzy wyjechali z Rzymu w przekonaniu, że udział w kampanii wojennej zapewni im wygodne życie i łatwe pieniądze. Cezar zdecydował się więc zwołać zgromadzenie, podczas którego nakazał swoim podwładnym powrócić do Rzymu. Oznajmił im, że skoro ich umysły ogarnął lęk i nieporadność, nie muszą narażać się na jakiekolwiek ryzyko. Dowódca zaproponował, że samodzielnie wyruszy przeciwko Germanom w asyście 10. Legionu. Dodał też, że nie spodziewa się, aby wróg okazał się groźniejszy niż najbardziej niebezpieczne plemiona Gallów, a nie pozwoli, by uważano go za gorszego wodza niż Mariusz. W rezultacie tej przemowy 10. Legion wysłał do Cezara specjalną delegację z podziękowaniami za okazane uznanie, zaś żołnierze z innych oddziałów rozzłościli się na swoich dowódców. Cała armia ochoczo oczekiwała na rozkaz pójścia do boju i raz jeszcze podążyła za Cezarem ku zwycięstwu.


Przywódca zwykle komunikuje się z innymi na kilku poziomach jednocześnie. Wraz z wymianą informacji przekazuje podwładnym swoje pomysły, przekonania, odczucia i energię emocjonalną. Lider poszukuje wówczas reakcji na tym samym poziomie - stanowi ją zmiana w zakresie morale, która prowadzi do bardziej zaangażowanego dążenia do celu.

J.M.Kouzes i B.Z.Posner⁷ przeprowadzili niezwykle interesujące badania wśród 1500 menedżerów, aby poznać pozytywne praktyki, stosowane przez przywódców. Autorzy sformułowali cztery kluczowe cechy i 10 praktyk przywódczych, które można zauważyć w zachowaniach skutecznych i podziwianych przywódców: Okazało się, że większość z nas podziwia przywódców wiarygodnych, do czego przyczynia się:

1. Spojrzenie w przyszłość

2. Zdolność inspirowania

3. Fachowość

4. Uczciwość

Ci wiarygodni przywódcy najczęściej realizują z zaangażowaniem 10 praktyk przywódczych:

1. Wyszukiwanie wyzwań, będących okazją do zmiany, wzrostu, innowacji i poprawy.

2. Eksperymentowanie, podejmowanie ryzyka, uczenie się na związanych z tym błędach.

3. Tworzenie wizji lepszej przyszłości.

4. Angażowanie innych do wspólnej wizji poprzez odwoływanie się do uznanych przez nich wartości, ich zainteresowań, nadziei i marzeń.

5. Zachęcanie do współpracy poprzez promocję celów i budowanie zaufania.

6. Wzmacnianie ludzi poprzez dzielenie się z nimi informacją i władzą oraz zwiększenie ich widoczności w polu organizacji.

7. Dawanie innym przykładu poprzez zachowanie się w sposób zgodny z głoszonymi przez siebie wartościami (kongruencja).

8. Planowanie małych zwycięstw, wspierających ciągły postęp i zwiększających zaangażowanie ludzi.

9. Wyrażanie uznania wobec indywidualnych wkładów w sukces każdego działania.

10. Regularne dokonywanie uczczenia osiągnięć.

Proces modelowania jako źródło informacji o zachowaniach przywódczych

W związku z tym, że nie udało się dotychczas empirycznie ustalić, jacy są skuteczni przywódcy (nie ma jednej cechy wspólnej dla wszystkich skutecznych przywódców, nie ma też jednego stylu skutecznego we wszystkich sytuacjach) - badacze podjęli próby analizy tego, co i jak robią przywódcy. Skuteczne przywództwo zależy od bardzo wielu zmiennych. Do takich badań i interpretacji służy m.in. modelowanie behawioralne.
W słowniku Webstera definiuje się model jako uproszczony opis złożonego bytu lub procesu. Pojęcie model zaczęło również oznaczać opis lub analogię pomocną w wizualizacji czegoś (np. atomu), czego nie sposób dostrzec przy pomocy bezpośredniej obserwacji.
Można się nim również posłużyć do wskazania systemu postulatów, danych i konkluzji przedstawionych w formie sformalizowanego opisu bytu lub stanu rzeczy. Z tej perspektywy, fundamentalne znaczenie każdego typu modelu wyraża się jego użytecznością.
Modelowanie behawioralne oznacza obserwowanie i tworzenie map procesów odnoszących sukcesy, które leżą u podstawy jakiegoś wybitnego dokonania/działania. Proces ten polega na rozbiciu skomplikowanego zjawiska lub serii wydarzeń na małe cząstki, które można streścić. Celem modelowania behawioralnego jest stworzenie praktycznej mapy bądź modelu tego zachowania przez kogoś, kto do tego dąży. 
Celem procesu modelowania behawioralnego jest wyłonienie podstawowych elementów myślenia lub działania, koniecznych do wywołania pożądanej reakcji lub osiągnięcia oczekiwanego wyniku. W przeciwieństwie do czysto współzależnych bądź statystycznych danych, model danego zachowania musi stanowić opis elementów koniecznych do osiągnięcia podobnego wyniku. 
"Model świata" to zbiór mentalnych map i doświadczeń zarówno użytkowników indywidualnych jak i grupowych, zebranych w trakcie działania w świecie. "Model świata" jednostki zawiera mapy dostarczane poprzez percepcję, doświadczenie, język, instytucje, środowisko i kulturę. Nasze "modele świata" determinują to, co robimy, jak myślimy oraz to jak myślimy o myśleniu. Stanowią swoistego rodzaju refleksję na temat przekonań, wierzeń i powodów naszej wiary. Definiują to, kim jesteśmy w relacji ze światem, naturą i Bogiem ⁸.
Celem procesu modelowania nie jest podanie "poprawnego" czy "prawdziwego" opisu procesu myślenia konkretnej osoby, ale naszkicowanie instrumentalnej mapy, która pozwala na zastosowanie strategii, przedstawionych w postaci użytecznego modelu. Mapa instrumentalna umożliwia nam bardziej skuteczne działanie, dokładność czy jakość mapy ma mniejsze znaczenie niż jej użyteczność. Dlatego też instrumentalne wykorzystanie zachowań lub strategii kognitywnych, przedstawionych w postaci modelu na podstawie obserwacji danej jednostki lub grupy jednostek, wymaga wpasowania ich w struktury, które umożliwiają ich praktyczne zastosowanie. Cel zastosowania może być podobny, ale może też różnić się od pierwotnego.

Oto przykłady powszechnych zastosowań modelowania:

1. Lepsze zrozumienie czegoś poprzez wykształcenie "metapercepcji" na temat procesów leżących u podstawy, co umożliwi nauczanie na ten temat, posłużenie się tym jako punktem wyjścia.

2. Powtarzanie lub udoskonalenie działania (np. w dziedzinie sportu lub zarządzania firmą) poprzez wykonanie specyficznych kroków, stosowanych przez ekspertów w danej dziedzinie, lub obserwowanych w czasie najlepszych przykładów danego działania.

3. Osiąganie specyficznego wyniku (np. nauczenie się literowania, lub leczenie fobii bądź alergii). Polega to raczej na rozwijaniu technik bazujących na tworzeniu modelu na podstawie wielu różnych przykładów niż na modelu pojedynczej jednostki.

4. Wyodrębnienie i/lub sformalizowanie procesu w celu jego zastosowania w innej sytuacji lub kontekście. Na przykład skuteczna strategia zarządzania zespołem sportowym może być wykorzystana w prowadzeniu firmy i vice versa. Opracowanie "metody naukowej" wywodzi się z procesu tego typu, strategia obserwacji i analizy opracowana pod kątem danej dziedziny (np. fizyki) może zostać wykorzystana w innych dziedzinach (np. biologii).

5. Czerpanie natchnienia z czegoś, co jest luźno związane z aktualnym procesem modelu. Sir Arthur Conan Doyle stworzył postać Sherlocka Holmesa, bazując na metodach diagnostycznych profesora Josepha Bella, jego nauczyciela z akademii muzycznej.

Poziomy modelowania

Stworzenie efektywnego modelu konkretnego zachowania lub działania wymaga czegoś więcej niż tylko naśladowania. Zależnie od celu modelowania, istnieją różne poziomy informacji koniecznej do osiągnięcia pożądanego działania lub zastosowania. 
Modelowanie jednostki obejmuje wiele różnych systemów lub podsystemów, na których działa dana osoba, a które wymagają zbadania. Możemy przyglądać się historycznemu lub geograficznemu środowisku życia jednostki, tj. kiedy i gdzie dana osoba działa. Można zbadać specyficzne zachowania i działania jednostki, tj. co dana osoba robi w danym środowisku. Możemy również przyjrzeć się strategiom intelektualnym i kognitywnym oraz zdolnościom, dzięki którym jednostka dokonuje wyboru i którymi kieruje się w swych działaniach w środowisku, czyli jak jednostka generuje dane zachowanie w danym kontekście. Dalej - można zbadać przekonania i wartości, które kształtują i motywują strategie myślenia i zdolności rozwinięte przez jednostkę w celu osiągnięcia jej lub jego celów behawioralnych w danym środowisku - czyli dlaczego dana osoba robi coś w ten a nie inny sposób, w danym czasie i w danym miejscu. Moglibyśmy zejść głębiej i prześledzić postrzeganie samego siebie lub tożsamości przejawiającej się w przekonaniach, zdolnościach, działaniach w tym środowisku - czyli kto za tym wszystkim stoi. Można również przestudiować sposób, w jaki tożsamość przejawia się w związkach z rodziną, grupą kolegów, ludźmi sobie współczesnymi, zachodnim społeczeństwem i kulturą, naszą planetą, Bogiem - czyli kim dana osoba jest w relacjach z innymi. Innymi słowy - w jaki sposób zachowania, możliwości, przekonania, wartości i tożsamość jednostki wpływa na, i w jakie interakcje wchodzi z większymi systemami, wewnątrz których mieści się w sposób osobisty, społeczny i w końcu duchowy?

Modelowanie polega na zbadaniu interakcji wielu różnych poziomów doświadczenia (poziomy logiczne Dilts'a), w tym:

1. Duchowość - (ang. spirytual) - duchowy wymiar, który kształtuje nasze życie, świadczy o naszej egzystencji. Dlaczego tu jesteśmy? (WIZJA).

2. Tożsamość - (ang. idenity) - zrozumienie samych siebie. Jaką jestem osobą? Jakie mam wartości? (MISJA)

3. Przekonania - (ang. beliefs) - kryteria, które determinują nasze poglądy o świecie, innych ludziach, samych sobie. Co jest ważne dla mnie?

4. Możliwości - (ang. capabiliy) - umiejętności, strategie postępowania, zdolności używane przez nas w życiu. Jak ja to robię?

5. Zachowanie - (ang. behaviour) - nasze działania wykonywane niezależnie od naszych możliwości. Co ja robię?

6. Środowisko (ang. environment) - otoczenie i ludzie, których spotykamy. Gdzie i kiedy jestem?

Procesy modelowania kładą akcent na poziom zdolności, poziom "jak". Zdolności łączą przekonania i wartości z konkretnymi zachowaniami. Bez "jak", wiedząc, co powinno się uczynić, a nawet dlaczego - działanie jest nieskuteczne. Zdolności i umiejętności stanowią połączenia, dzięki którym można manifestować swoją tożsamość, wartości i przekonania pod postacią działania w określonym środowisku.

1. B.J.Feder Przywódca czy spacerowicz, "Home&Market" 2000, Nr 8(97).

2. J.A.F. Stoner, Ch.Wankel, Kierowanie, Warszawa 1999, s.453.

3. B.J.Feder, Przywódca czy spacerowicz.

4. R. Dilts, Encyclopedia of Systematic Neuro-Linguistic Programming and NLP New Coding, California.

5. J.Adair , Anatomia biznesu - przywództwo, Warszawa 2000.

6. J.A.F.Stoner, Wyd.cyt., s. 455.

7. J.H.Kouzes, B.Z.Posner , The Leadership Challennge, How to Get Extraordinary Thingd Done in Organizations, San Francisco, Jossey-Bass 1987 (za: Anderson T. Więcej niż lider, Międzyborów 1992).

8. Encyclopedia...

| powrót |